Risan

Praistorija u Risanskom zalivu i njegovom zaleđu

Risan je još od najranijih vremena pružao povoljne geografske i klimatske uslove za život i naseljavanje ljudi, kao i za pomorska skloništa i uporišta. Zato ne treba da čudi što se u Risanskom zalivu i njegovom zaleđu nailazi na tragove života u pradavnom, praistorijskom dobu.

O tome svjedoče arheološki spomenici kao što su : timuli (gomile), pećine i naselja sa tragovima bedema i bez njih.

Timuli (kameno-zemljane gomile) su koncetrisane na rubu krških polja i po visovima okolnih brda. U nekima od njih nađene su grobnice od kamenih ploča sa ljudskim skeletom u zgrčenom položaju. Među njima ima i fragmenata keramike, metalnih ukrasnih predmeta i oružja. Pripadaju bronzanom i kamenom dobu.

Kameni timuli otkriveni su u Grahovu, Trešnjevu, Ržištima, Grabu, Ržanom Dolu, Izvorima i Bati u Cucama . Zemljani timuli na ovom terenu nađeni su u Tivatskom polju, (Mala Gruda),i Rubežu kod Nikšića.

O životu praistorijskog čovjeka na samoj obali Risanskog zaliva jasno ukazuju dva lokaliteta :pećina Spila i i okapina, tj. stijena u Lipcima.

Prve ljudske zajednice na ovom tlu vezuju se za epohu neolita-mlađeg kamenog doba i to prema tragovima u pećini Spila. U njoj je zastupljen stariji jadranski neolit (oko 5.500- 4.500 p.n.e. ) sa keramikom imoresso- cardium, karakterističnim za Mediteran, srednji (oko 4.500 – 3.800 p.n.e. ) i mlađi jadranski neolit (oko 3.800- 3.00 p.n.e ) sa nalazima keramike u gornjim slojevima.

Drugi lokalitet u risanskom zalivu je okapina u Lipcima . Crteži ,na stijeni, prvi put su pomenuti 1961.godine. Na visini od oko sedam metara od podnožja , otkriveni su praistorijski crteži koji predstavljaju sliku lova, u kojoj se raspoznaje skupina od sedam jelena koji bježe ispred dva lovca na konjima. Osim ovoga , na stijeni su naslikani dekorativni elementi izvedeni u obliku pravougaonih slika i jedna lađa sa dva jarbola, konopima i raširenim jedrima.

Elementi kompozicije su uzeti iz realnog i simboločkog repertoara. Naime , lov na jelene je prikazan kao stvarnost tadašnjih stanovnika tog područja, ali i istovremeno je i predstava kultnog obreda, jer je jelen bio kultna životinja.

S obzirom na ove crteže , nalaz u Lipcima pripada epohi u kojoj su lov i pomorstvo bili egzistencija ovdašnjih stanovnika. Vjerovatno da se počeci pomorstva u ovom području mogu povezati sa vremenom kada je živio ovaj umjetnik, a možda čak i prije toga. Datiranje crteža nije sigurno. Ima mišljenja da pripadaju VIII vijeku p.n.e.,odnosno samom početku tog vijeka, dakle, bronzanom i starijem gvozdenom dobu, ali ga neki povezuju sa znatno starijm vremenom.

Rimsko razdoblje

Rimska osvajanja ilirske države i područja sadašnjeg Bokokotorskog zaliva započeta su već 229.g.p.n.e. ratom protiv kraljice Teute. Ilirska država je egzistirala sve do 168.g.p.n.e. kada su Rimljani uspostavili potpunu kontrolu, poslednjom pobjedom nad Ilirima.Došlo je do prevlasti Rimljana na Balkanu i do konačnog ostvarenja njihovih želja da zagospodare istočnim Sredozemljem.

Rimljani su od početka sprovodili politiku romanizacije, prilagođavajući je lokalnim prilikama i odnosima sa stanovništvom. Politika se sprovodila intezivno, naročito u primorskom pojasu, gdje je spadao i Risanski zaliv, u čijem području su se nalazili gradovi Rhisinium i Acruium..

U bližoj unutrašnjosti Boke, Rimljani su osnovali Duklju (Dolcea) koja je bila jedan od najznačajnijih gradova rimskog doba.

Rimljani su vladali Bokom preko pet vjekova, sve do propasti Zapadnog rimskog carstva 476.godine.

Od rimskog razdoblja ostali su brojni natpisi koji svjedoče o Risnu kao koloniji i municipiju.Zanimljivo je pomenuti natpis iz Rogatice koji pominje Risan kao koloniju, a protom ističe da lice na kome je natpis postavljen, nosi titulu dekuriona (kolonije).Dekurioni su pripadali grupi uglednih građana, što u ovom slučaju, ukazuje na Risan kao razvijenu i organizovanu sredinu.

Značajan je natpis o Kvintu Manliju Sergiju Rufu, koji je pronađen u Risnu.Natpis dokazuje postojanje dekuriona u Risnu. U natpisu se spominje da je dekrion Sergije Rufo, u oporuci, naredio svojoj majci da u Risnu podigne veliku javnu zgradu i da je otvori svečanom gozbom.

Grčka naseobina

Grčki uticaji na obali Jadrana, pa i Boki Kotorskoj, a djelimično i u unutrašnjosti, počunju još od VI v.p.n.e.Zna se sigurno da je njihova kolonija bila Issa (Vis).Neki autori smatraju da su to bili jos Hvar, Korkira, Lješ sa svojom tvrđavom Akrolissos..

Neki autori smatraju da je Rizon bio grčka kolonija, dok drugi smatraju da je postojao istovremeno kad i ilirski grad, tačnije ilirski grad na gradini, a grčki u podnožju. U svakom slučaju ušao je u helensku sferu.U Risnu je bilo grčkih naseljenika , koji su preko luke trgovali sa Ilirima.

Grci su živjeli uz Ilire, i pored njih bila im je bitna trgovina . Sve njihove naseobine nalazile su se pod vlašću Ilira.

Grčki naseljenici, zahvaljujući svome materijalnom i duhovnom napretku, uticali su na razvoj ovog područja, tako da su Iliri u Risnu prihvatali grčka dostignuća, po njihovim uzorima gradili utvrđenja i brodove, kovali novac, izgrađivali razne predmete, naročito keramiku, vjerovatno su od njih učili gajenje vinove loze i masline.

Da su grčki naseljenici imali značajan uticaj na cjelokupan život i odnose u njemu, dokazuju i grčki natpisi.

Dva natpisa, prenešena u Perast, dokazuju da je u Risnu bilo Grka stalno zaposlenih u trgovačkom poslu, zatim natpis u Prčnju, u arheologiji poznat kao Dionizijev natpis , koji govori o Risnu kao trgovačkom, pomorskom i kulturnom centru Boke Kotorske.

Sve otkriveni zapisi svjedoče o prisustvu i snazi grčke kulture i uticaja u Risnu i Boki Kotorskoj, naročito u duhovnoj sferi.

 

Arheološki ostaci Ilirske epohe

Ilirska epoha je trajala nekoliko vjekova. Ona se može pratiti na osnovu arheoloških nalaza, na osnovu kojih se mogu donijeti zaključci o ulozi i mjestu Risna u tom vremenskom razdoblju.

Ono što je otkriveno moglo je poslužiti rekonstrukciji istorije i civilizacijskog ambijenta Risna.

Ostaci materijalne kulture Ilira u Risnu su tvrđava, zidovi, bedemi grada, predmeti grnčarije, nakit i novac. Iliri su po grčkim uzorima gradili jaka utvrđenja, što se može vidjeti danas po ostacima “kiklopskih zidova” na desnoj obali rijeke Spile i tragovima akropole na Gradini.

Vrlo je značajan podatak u natpisu iz kapelnice Eskulapovog hrama u gradu Lambezisu. U natpisu se pominju zidine Risna, koje se u natpisu iz Lambezisa, nazivaju “Moenija Aeacija”, na osnovu čega se može zaključiti da je Risan u doba Ilira bio uređen grad.Ostaci pomenutih zidova ili bedema vidljivi su na desnoj obali rijeke Spile. U literaturi se ponegdje nazivaju “kiklopski zidovi ” po dimenzijama blokova kamena i izvjesne sličnosti sa zidinama u nekom antičkim grčkim gradovima.

Tokom vjekova doživjeli su velike promjene i samo su manjim djelom sačuvani u svom primarnom obliku. Stručnjaci su analizirali tip zidina-bedema i na drugim antičkim lokalitetima i našli da je način gradnje identičan ovom u Risnu. Tako je utvrđeno da su zidovi debeli oko 3.50 m, da imaju spoljašnje i unutrašnje lice izgrađeno od velikih blokova i da jezgro zida čine veći blokovi i sitno kamenje. Oba lica su povezana sa tzv. kontra-zidovima koji na odstojanjima od nekoliko metara prolaze kroz jezgro.

Vrlo značajne su i zidine na brežuljku Gradina kod Carina.Na vrhu Gradine na tri mjesta se uočavaju ostaci ilirskih bedema sa ogromnim kvaderima, obrađenim i zasječenim na horizontalnim spojnicama, kako bi se kompaktnije uklopili , što predstavlja ostatke ilirsko-grčke akropole. Što se tiče vremena izgradnje, većina autora smatra da oni pripadaju najranijoj fazi izgradnje ovog utvrđenja ili drugoj fazi uspona ilirskih vladara.

Ilirski Risan, prije svega, je smišljeno lociran u bugini zaliva, iz pomorskih, saobraćajnih, trgovačkih i stateških razloga. Za njegovu lokaciju bilo je odlučujuće što se do njega moglo doći morskim putem, pa je tako mogao da kontaktira sa mediteranskim zemljama i gradovima.

Značajan je i pokretni arheološki materijal iz ilirskog perioda, nađen u Risnu, na Carinama.Nalazi se u više muzeja, međutim dosta toga je i nestalo. Zanimljivo je pomenuti da se dio materijala nalazi i u kotorskom muzeju, tačnije riječ je o keramičkim predmetima (sud sa šupljom nogom, ukrašen rebrastim elementima).

U Risnu su se pronalazili mali ženski glineli i metalni kipovi, takođe i zlatna naušnica, koja na jednom kraju ima oblik lavlje glave, dvije srebrne rukavice sa završecima u obliku zmijske glave. Zmijske glave su imale kultnu simboliku, jer je poštovanje zmije kod Ilira imalo važnu ulogu.

U jednoj iskopanoj sondi kod Carina, na dubini od 130 m2, otkriveni su zidovi u visini od 2-5 m od pritesanog kamena, koji su formirali tri prostorije. Dvije od njih čine jednu cjelinu, dok je treća odvojena jednim kanalom, kojim je vjerovatno proticala voda.

Nađeni su ostaci poda od nabijene crvene cigle postavljene na podlogu od usitnjenog kamena.

U odvojenoj prostoriji konstatovano je postojanje ognjišta, sa tragovima pepela i gareži.

Među grubljom keramikom, nađene su razne vrste amfora, nalaz velikog oslikanog kratera, brojni predmeti od gvozđa i bronze, .

Zanamljivo je pomenuti Ilirski novac, kojim su se bavili mnogi stručnjaci svjetske reputacije, i uspjeli ga klasifikovati :

-novac kralja Balajosa;

-novac autonomne risanske kovnice;

-novac iz Risanskog zaliva.

Mnoštvo novca nađenog u Risnu, postojanje kovnice u njemu, rasprostranjenost na velikom prostiru, kao i prisustvo novca sa drugih područja, bližih i daljih, svjedoči o Rizonu kao razvijenom gradskom naselju, prvenstveno kao gradu intezivne novčane razmjene. To je doprinjelo uspostavljanju političkih, ekonomskih i kulturnih kontakata i veza sa mnogim gradovima i da Rizon postane važna luka u koju su pristizali trgovci i vojnici.

Zato se Risan pokazuje nezaobilaznim u istraživanju i proučavanju ilirskog i helenističkog doba, kasnije i rimskog, jer se radi o gradu u koji su se sticali tokovi privrednog i kulturnog zivota u jednom dugom vremenskom razdoblju.

 

Arheološka istraživanja i važniji arheološki ostaci

Pominjanje Risna u mnogim djelima antičkih pisaca, izazvalo je interesovanje stranih naučnika, arheologa i istoričara. Neki od njih su Viala de Somier, Anri Kons, Hnrih Rihli, Artur Evans, koji su dolazili u Risan i obavljali arheološka istraživanja na kopnu i moru.

Oni su u XIX vj.upoznali svjetsku stručnu javnost sa Risnom kao važnim antičkim lokalitetom.

Prilikom ovih iskopavanja, a i kasnije, nađeno je mnogo arhitektonskih i dekorativnih fregmenata sa više rimskih objekata, nadgrobnih spomenika, sarkofaga i žrtvenika, statueta u bronzi, torzom jednog rimskog imperatora, mnogo ilirskog i rimskog novca.

Treba pomenuti slučajni nalaz iz septembra 1939.godine. Kopirajući kanalizaciju za risansku bolnicu, radnici su naišli na arhitektonske ostatke rimskog doba.

U toku okupacije 1942.godine, italijanski arheolog dr.Valenti vršio je iskopavanja na Carinama, koja su dosta dugo trajala i urodila plodom.Na carinama je pronašao: lakrimarije, statuete, novac, fragmente mermera, kipove, stubove. Svi nađeni materijali su premješteni i poslati u Italiju Gdje se to blago nalazi nije poznato, čak se i smatra da je Risan u to doba opljačkan.

Najznačajniji arheološki ostaci su Risanski (Rimski ) mozaici, koji prestavljaju veliku vrijednost i izdvajaju se kao posebna cjelina u čitavom kompleksu rimskog provincijskog stvaranja na južnom jadranskom primorju i uopšte na tlu sadašnje Crne Gore.Čitav otkriveni kompleks iznosi oko 790 m2 i sastoji se od pravougaonog centralnog prostora oko koga se odvojenim hodnikom, nižu pravougaone prostorije. Sa istočne strane nalazi se pet prostorija povezanih prolazom iz jedne u drugu.

Od pet prostorija koje se nadovezuju jedna na drugu su bogato i veoma lijepo ukrašene podnim mozaicima. Takvom ukrašavanju podova, Rimljani su posvećivali veliku pažnju.

U prvoj prostoriji pod je, čitavom površinom prekriven sitnim mozaikom bijele, crne i sive boje. Sastoji se iz centarlnog i osam pobočnih polja , odnosno figura i slika.

U drugoj prostoriji, nešto manjoj od prve, skoro čitav patos je prekriven mozaikom, kao i prethodni sa centralnim i bočnim figurama.

Treća prostorija nije patosana mozaikom, već je pod sačinjen od maltera i cigle.

Mozaik u četvrtoj prostoriji ima najjednostavniji izgled i nešto je manjih dimenzija. Izveden je od pravilnog kvadrata , po cijeloj površini ukrašen šah poljem.

U poslednjoj, petoj prostoriji mozaik ima najinteresantniji i umjetnički najvrijedniji mozaik.

Na osnovi od sitnog bijelog mozaika, izrađeni su trouglovi, kvadrati, rombovi i polukrugovi. Centralno polje izgrađeno je od 16 kvadrata, dijagonalno ispresjecanih, stilizovanim biljnim ornamentima. Ono što ovom mozaiku daje posebnu ljepotu, draž i vrijednost jeste medaljon koji je izrađen u središnjem dijelu, oivičen crnim kamenčićima sa utkanim bijelim meandrima. U medaljonu je smještena figura muškarca, koje prestavlja boga sna-Hipnosa

Arheološki nalazi u Risnu, o kojima je naprijed bilo riječi, ukazuju na zavidan stepen kulture ovdašnjih stanovnika. Poznato je da su Rimljani nastojali da preobraze sredinu u koju su živjeli i uspostavljali svoju vlast, podižući u njima hramove, monumentalne zgrade, spomenike, zgrade za stanovanje , vile imućnih građana, što je rimsku kulturu činilo bogatom.

Pomenuta vila nije jedina zgrada rimskog Risna koja je ukrašena mozaicima.Mozaici su otkriveni i na lokalitetu Carine, ali nisu sačuvani.

Prilokom istraživanja 1989.godine u sjeveroistočnom dijelu Carina, kada se naišlo na ostatke arhitekture, otkriven je “pločnik”, a u zemljanom iskopu i kockice od mozaika. Kasnije je otkriven dio zidova identifikovan kao dio antičke građevine sa mozaikom. Ovaj mozaik zauzima prostor između tri zida prostorije, dok je četvrta strana slobodna. To je vjerovatno bila građevina kultnog centra, što potvrđuje nalaz oborenih kamenih stubova ispred same prostorije.

Facebook